Wedle pięknej legendy już sama Maryja miała nawiedzać w Jerozolimie miejsca związane z Męką i śmiercią swojego Syna. W czasie wypraw krzyżowych łacinnicy z Zachodu starali się poszukiwać i poznawać miejsca związane z cierpieniem i śmiercią Odkupiciela. Za wcześnie było wówczas mówić o jakimś z góry ustalonym porządku odwiedzania takich miejsc. Dopiero w czternastym stuleciu franciszkanie w Jerozolimie nadali pewien organizacyjny porządek procesjom pasyjnym.

Passio Christi

To właśnie franciszkanom król Roger Sycylijski powierzył w 1342 r. straż nad wszystkimi świętymi miejscami w Jerozolimie. W XV wieku niejaki William Wey – pielgrzym do Ziemi Świętej po raz pierwszy użył w opisie miejsc pasyjnych sformułowania „stacje”. W 1584 r. holenderski duchowny Chrystian Cyrus wydał dokładny opis Jerozolimy i Drogi Krzyżowej z dokładnym podaniem odległości między poszczególnymi stacjami (było ich początkowo dwanaście). W siedemnastym stuleciu do tego opisu dodano jeszcze dwie stacje – „Zdjęcie z krzyża” oraz „Złożenie do grobu”. Wzorując się na wspomnianym dziełku także w Polsce rozpoczęto budowę kalwarii, m.in. Kalwarii Pacławskiej.

Kiedy papież Leon X nadał na początku XVI wieku specjalne odpusty grupie osób odprawiających na cmentarzu franciszkańskim w Antwerpii Nabożeństwo do Siedmiu Boleści Matki Bożej rozpowszechniło się ono w całej Europie.

„Gorzkie żale” przybywajcie!

Niezwykle pięknym i specyficznie polskim nabożeństwem są „Gorzkie żale”. Początkowo Bractwo św. Rocha przy warszawskim kościele księży Misjonarzy organizowało takie nabożeństwa. Cieszyło się ono wielkim poważaniem wśród mieszkańców Warszawy. Stąd postanowiono je wydać drukiem – opiekun Bractwa ks. Wawrzyniec Benik mógł 13 marca 1707 r. odprawić „Gorzkie żale” wedle nowego modlitewnika. Nabożeństwa te mają wspaniałą oprawę – przy wystawionym Najświętszym Sakramencie obok pieśni lamentacyjnych głosi się kazania pasyjne. Przez wieki wygłaszane one były przez wybitnych biskupów i duchownych. W chwilach niewoli narodowej dodawały potrzebnej Polakom otuchy. Dzięki swojej pięknej i rzewnej melodii opartej na schemacie chorałowym oraz wzruszającym słowom, sugestywnie opisującym przeżycia umęczonego Chrystusa, „Gorzkie żale” zyskały powszechną aprobatę wśród wiernych i rozpowszechniły się szybko w całej Rzeczypospolitej. Rozpoczynane tzw. „pobudką” wzywającą uczestników do głębokiego przeżywania Męki Pańskiej, „Gorzkie żale” składają się z trzech części, z których każda zawiera trzy pieśni.

Męka rozważana

W łanie zakonu franciszkańskiego, np. u bernardynów popularnością cieszyło się specjalne nabożeństwo Godzinek o Męce Pańskiej. Najstarszy zachowany polski rękopis Godzinek pochodził z 1420 r., ale zaginął w czasie ostatniej wojny. W poszczególnych godzinach rozważa się – pojmanie w Ogrójcu, sąd u Piłata, Biczowanie i cierniem ukoronowanie, Drogę Krzyżową, Ukrzyżowanie i śmierć na Krzyżu, Zdjęcie z krzyża i złożenie do Grobu. Nabożeństwo odprawiało m.in. krakowskie Arcybractwo Męki Pańskiej, którego członkowie nosili czarne kaptury, podpierali się laskami zakończonymi trupimi główkami a biczując się powtarzali słynne „Memento mori”.