Już w 313 r., zaraz po ogłoszeniu edyktu mediolańskiego, cesarz Konstantyn podarował św. Milcjadesowi, papieżowi, posiadłości ziemskie w Rzymie, niegdyś podstępnie zrabowane przez Nerona rodowi Lateranów. Wybudowane tu koszary zostały zburzone, a istniejący pałac papież przyjął za swoją siedzibę, wkrótce rozszerzoną o papieską świątynię. Jeszcze w 313 r. Milcjades rozstrzygał tu podczas soboru spór z donatystami w ważnej kościelnej sprawie. To wydarzenie otworzyło całą serię działań, które w tym miejscu zostały podjęte na przestrzeni tysiąca lat: relacje ze światem chrześcijańskim, biskupami, zakonami, kapłanami, z władcami i możnymi tego świata, przeciwstawianie się wrogom zewnętrznym i wewnętrznym, zmagania o zachowanie wierności Słowu, troska o reformę Kościoła, działania na rzecz wzrostu i wewnętrznej stabilizacji wspólnoty uczniów. Działalność dogmatyczna, liturgiczna, administracyjna, sądownicza, polityczna, wpisane w blaski i cienie papiestwa, wypełniły dzieje ówczesnego świata i Kościoła. 161 papieży tu rezydujących, 5 soborów, rzesze ludzi zgromadzonych wokół papieża zapisało wielobarwną księgę historii, której zapomnieć ani wymazać się nie da. Istotą tej działalności była troska o Kościół, ten sam, którego zewnętrznym znakiem jest świątynia.

Zaślubiny z Kościołem

Ostatnim papieżem związanym z Lateranem był Bonifacy VIII, który jeszcze w 1300 r. zdążył w bazylice ogłosić pierwszy rok jubileuszowy, o czym przypomina fragment fresku Giotta zachowany na jednym z filarów nawy bocznej świątyni. Niespełna 10 lat później następca Bonifacego VIII opuści Lateran. Nastaną ciężkie czasy dla Kościoła. Papiestwo poddane dyktatowi Francji znajdzie swoją siedzibę w Awinionie, z którym związane zostanie przez niemal 70 lat. W tym czasie Kościół pogrąży się w trudnościach i sporach. Symbolicznym niemal wyrazem upadku będzie zniszczenie laterańskiej bazyliki i rzymskiej siedziby papieża. Pod wpływem świętych, w tym Katarzyny ze Sieny, Grzegorz XI ostatecznie powróci do Rzymu, ale Lateran strawiony pożarami i grabieżami nie będzie już miejscem odpowiednim do zamieszkania.

Po awiniońskiej tułaczce papież przeniósł się do Watykanu. Miejsce było jak najbardziej godne, gdyż to tu spoczywają doczesne szczątki Księcia Apostołów, zaś opodal bazyliki znajdował się kiedyś cyrk Nerona, w którym Piotr poniósł męczeńską śmierć. W tutejszej świątyni, a ściślej – w watykańskim baptysterium, od IV wieku przechowywana była ze czcią tzw. katedra św. Piotra, czyli drewniane części krzesła, spojone bogato zdobionymi płytami z kości słoniowej, na którym zasiadać miał Piotr Apostoł. Do dziś można je podziwiać w absydzie bazyliki, zamknięte przez Berniniego w marmurowej oprawie.

Choć zewnętrznie działanie papiestwa skoncentrowało się na Watykanie, Bazylika Laterańska w istocie nie straciła swego znaczenia. Pozostała kościołem katedralnym, czyli świątynią, z którą najściślej związany jest biskup Rzymu. Jak ważny jest związek papieża z jego katedrą, podkreśla osobne liturgiczne święto katedry św. Piotra, obchodzone 22 lutego, a dedykowane więzi Piotra z Kościołami, którym przewodniczył: antiocheńskim, lecz przede wszystkim rzymskim. Więź biskupa z diecezją dokonuje się poprzez zaślubiny z Kościołem. Tenże Kościół gromadzi się wokół swego pasterza, który mu przewodzi. Ta duchowa więź domaga się zewnętrznych materialnych znaków.

Dwa klucze

Bazylika Laterańska jest więc obrazem rzymskiego Kościoła, w jej wnętrzu słychać pulsujące życie wspólnoty ludu Bożego, która gromadzi się tu pod przewodnictwem swego biskupa. Bazylika nosi także tytuł matki i głowy wszystkich Kościołów miasta i świata. To bowiem papież jest znakiem jedności Chrystusowego Ciała. Przewodzi w miłości wszystkim biskupom zaślubionym ze swoimi Kościołami i służy całej wspólnocie pełnią władzy kluczy. Czyni to poprzez więź ze swoją diecezją, a jako jej biskup, przynależąc do kolegium biskupów, jest jego głową.

Bazylika Laterańska najpierw poświęcona była Najświętszemu Zbawicielowi. W X wieku papież Sergiusz III dodał tytuł Jana Chrzciciela, a w wieku XII papież Lucjusz II poświęcił pałac laterański i bazylikę św. Janowi Ewangeliście. Obaj święci dbali o czystość wiary, o przygotowanie drogi Bożemu Barankowi.

Bazylika Laterańska zachwyca swym dostojeństwem. Jest dużo mniejsza od Watykańskiej. Po nieszczęściach czasów awiniońskich została odbudowana w XV wieku, zaś do jej dzisiejszego splendoru przyczynili się papieże Innocenty X i Leon XIII. W czasach Jana Pawła II po jednym z jego wystąpień źle przyjętych przez świat przestępczy podłożony ładunek wybuchowy uszkodził fasadę bazyliki. Sprawcy wiedzieli, że uderzyć w katedrę Biskupa Rzymu znaczyło zranić jego serce.

Czy nie byłoby lepiej, by katedrą stała się Bazylika Watykańska, gdzie papież de facto przebywa? To stamtąd udziela błogosławieństwa „Urbi et orbi”, gromadzi wiernych na „Aniele Pańskim” w niedziele, udziela audiencji wielkim tego świata, spotyka niezliczone rzesze pielgrzymów na środowych audiencjach generalnych. A jednak to kościół na Lateranie jest świątynią Biskupa Rzymu. Tam zaszczepione jest jego serce, tam też osobiście sprawuje nieliczne, lecz znaczące funkcje liturgiczne. Jako biskup diecezji część zadań wypełnia za pośrednictwem swego wikariusza generalnego, który zgodnie z prawem Kościoła jest jego „alter ego” w zarządzaniu diecezją.

Biskup ma klucze do świątyni, która symbolizuje jego wspólnotę. Papież ma ich przynajmniej dwa: jeden od Watykanu, drugi do Lateranu. Kościół laterański żyje w ciszy rytmem diecezji, Watykan jest trochę na przeciągach historii, a Duch stąd wiejący umacnia tchnieniem cały Kościół w Piotrowej posłudze. Pielgrzymów w Wiecznym Mieście wszędzie pełno, lecz na Lateranie jakby mniej. Dziś potrzeba, by wszyscy wierni jeszcze bardziej poznali miłość Piotra, jego rzymską diecezję.

Lateran zachował swoją wspólnotową diecezjalną przestrzeń. Nikt nie musi się martwić, że goście zadepczą progi domu, w którym rodzina potrzebuje czasem pobyć ze sobą sama. Z drugiej jednak strony, zrozumieć papieża znaczy widzieć jego związek pasterski z diecezją, tą, która wraz z nim przewodzi w miłości. W ten sposób w papieskiej katedrze każdy poczuje się u siebie, w kościele, który jest głową i matką wszystkich wspólnot zjednoczonych w bogactwie wielości.