Wywarli ogromny wpływ na rozwój dogmatów i zasad moralnych. Łączą w sobie cztery podstawowe cechy, które czynią z nich właśnie ojców: świętość życia, prawowierną naukę, starożytność i aprobatę Kościoła. Żyli w starożytności i byli wychowani w klasycznej kulturze grecko-rzymskiej, stąd wypowiadali się przede wszystkim po grecku i łacinie, mamy jednak także teksty patrystyczne pochodzące od ojców używających innych języków: syryjskiego, koptyjskiego, armeńskiego, gruzińskiego czy etiopskiego.

Ojcowie Kościoła żyli i działali zasadniczo w granicach ówczesnego Cesarstwa Rzymskiego. Istniały jednak także Kościoły położone poza cesarstwem, żyli w nich ojcowie którzy położyli podwaliny pod rozwój swoich wspólnot.

Działalność Ojców Kościoła rozpoczyna się wraz z pojawieniem się najstarszych zabytków piśmienniczych chrześcijaństwa, a kończy mniej więcej w połowie V wieku, tzn. w czasach soborów powszechnych: w Efezie (431 r.) i Chalcedonie (451 r.). Niektórzy badacze (i to jest tradycyjne podejście do zagadnienia) rozciągają jednak trwanie okresu patrystycznego do śmierci św. Jana Damasceńskiego (ok. 749 r.), jeśli chodzi o Wschód, i św. Izydora z Sewilli (636 r.), gdy idzie o Zachód.

Ojcowie Apostolscy

Imieniem tym oznacza się pisarzy chrześcijańskich, którzy byli bezpośrednimi następcami Apostołów. Ojcowie ci mają szczególne znaczenie, gdyż przekazują najstarszą naukę dogmatyczno-moralną i dyscyplinarną rodzącego się Kościoła z przełomu I i II wieku.

Święty Klemens Rzymski

List, który święty papież Klemens I kieruje ok. 96-98 r. do wspólnoty w greckim Koryncie, stanowi autorytatywną ingerencję Kościoła rzymskiego w sprawy Kościoła w Koryncie, gdzie prawowiernie ustanowieni prezbiterzy zostali złożeni z urzędu przez zbuntowanych, kłótliwych, bliżej nam nieznanych młodych ludzi.

Przez nawoływanie do żalu, pokuty i opamiętania św. Klemens pragnie przywrócić władzę złożonych z urzędu hierarchów miejscowego Kościoła, gdyż są oni, jak wszyscy inni święci hierarchowie, podwaliną wspólnoty kościelnej i gwarancją pokoju wiernych, którzy ten Kościół tworzą.

Pod imieniem św. Klemensa Rzymskiego została także przekazana homilia (zwana Drugim Listem św. Klemensa), która jednak nie jest jego autorstwa. Należy ją przypisać nieznanemu teologowi z obszarów syryjskich. Dzieło to pochodzi mniej więcej ze 150 r. i jest najstarszą homilią chrześcijańską, która przetrwała do naszych czasów.

„Didaché”

Dzięki anonimowemu dziełu noszącemu tytuł Didaché (po grecku: nauka), które zostało odnalezione nieco ponad wiek temu przez prawosławnego metropolitę Filoteusza Bryenniosa w jednym z kodeksów greckich (dziś znajduje się on w bibliotece prawosławnego patriarchatu greckiego w Jerozolimie), mamy cenne wiadomości liturgiczno-prawne i moralne z najstarszego okresu rodzącego się Kościoła. Badacze bowiem datują Didaché na połowę I wieku, przez co czynią z niego tekst starszy nawet od Ewangelii!

Didaché zawiera praktyczne pouczenia skierowane do chrześcijan, rozpoczyna się „katechezą dwóch dróg”, przedstawia chrzest oraz Eucharystię. W końcowej zaś części przechodzi do praktycznych rad dotyczących przyjmowania wędrownych katechetów i proroków. Didaché może być określone jako zarys najstarszego podręcznika prawa kanonicznego, liturgii i moralności chrześcijańskiej.

List Pseudo-Barnaby

Tak zwany List Barnaby – anonimowe pismo z końca I i początku II wieku – pochodzi z kręgu syryjskiego i jest poświęcony polemice z żydami. W liście stanowiącym długą homilię dotyczącą wykorzystania Starego Testamentu przez chrześcijan, autor zarzuca żydom niewłaściwe rozumienie proroctw dotyczących Mesjasza, którym jest Jezus Chrystus.

„Pasterz” Hermasa

Pasterz – apokalipsa napisana po grecku w Rzymie przez niejakiego Hermasa – dostarcza wiadomości o trudnościach, z którymi borykała się w Wiecznym Mieście chrześcijańska wspólnota w pierwszej połowie II wieku. W grzesznej stolicy Cesarstwa Rzymskiego chrześcijanie nie zawsze stawali na wysokości zadania w swojej odpowiedzi Panu na łaskę powołania do świętości. Niestety, także po otrzymaniu odpuszczenia grzechów w sakramencie chrztu niektórzy z nich grzeszyli (apostazja, zabójstwo, cudzołóstwo). Rygorystyczni chrześcijanie uważali, że grzesznicy sami wykluczyli się z Kościoła, narażając się na potępienie. Hermas jednak, powołując się na prywatne objawienie, które mu przedstawił tajemniczy „Pasterz”, uważał, że ci, którzy po otrzymaniu chrztu ciężko zgrzeszyli, mają możliwość jeszcze tylko raz odpokutować w Kościele za winy.

Święty Ignacy Antiocheński

Święty Ignacy, biskup Antiochii w Syrii, w pierwszych latach II wieku odbył jako skazaniec podróż z Syrii do Rzymu, by na oczach gawiedzi zostać pożartym przez dzikie zwierzęta. Podczas podróży wyszli mu na spotkanie przyjaciele. Do tych jednak, z którymi nie było mu dane się spotkać, wysłał siedem listów, które dotrwały do naszych czasów.

W listach tych Ignacy omawia trzy podstawowe tematy: 1) przeciwstawiając się tym, którzy sieją niezgodę, podkreśla zasadniczą rolę biskupa w Kościele – znak jedności lokalnego Kościoła; 2) opierając się tym, którzy sieją wątpliwości co do rzeczywistego wcielenia się Bożego Słowa w ludzkie ciało, naucza, że Pan przyjął prawdziwe ciało i cierpiał w nim męki na krzyżu, gdyż w przeciwnym razie nie mógłby nas odkupić; 3) przeciwstawiając się tym, którzy usiłowaliby uchronić go przed męczeńską śmiercią, prosi chrześcijan Rzymu o nieczynienie niczego, by go od niej wybawić, gdyż tylko przez świadectwo krwi przelanej dla Pana, pożarty przez dzikie bestie, stanie się „uczniem” Chrystusa i „Bożą pszenicą” przyczyniającą się do wzrostu Kościoła.

Prawowierni

Ojcowie Apostolscy omawiają zagadnienia związane z wewnętrzną organizacją wspólnot chrześcijańskich. Zajmują się bowiem sprawami dotyczącymi przepisów liturgicznych, władzy kościelnej, zasadami postępowania moralnego chrześcijan, prawowiernością nauki wiary. Ich pisma cieszyły się w Kościele starożytnym tak wielkim poważaniem, że uznawano je niekiedy za natchnione.

O. prof. dr hab. Bazyli Degórski, paulin
Prokurator generalny przy Stolicy Apostolskiej Zakonu św. Pawła I Pustelnika; profesor patrologii i teologii dogmatycznej na Papieskim Uniwersytecie św. Tomasza z Akwinu w Rzymie.