Było to już drugie znalezisko tego typu w ciągu roku w tej okolicy, a trzecie w ciągu ostatnich 5 lat dokonane przez poszukiwaczy ze stowarzyszenia im. św. Korduli. Natrafili na nie, gdy przeszukiwali ziemię przy drodze z Kamienia do Wysokiej Kamieńskiej.

Kilka lat temu tego typu pieczęć bulli znaleziono na polu niedaleko Kamienia. Wiadomo, że pochodziła z czasów tzw. niewoli awiniońskiej papieża Benedykta XII w I połowie XIV wieku. Trafiła do Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej. – To ciekawe, ważne, spektakularne znalezisko, choć podobne zdarzają się w naszym rejonie nawet kilka razy w roku – mówi dyrektor muzeum Grzegorz Kurka, archeolog. Istotna część odkryć to efekt pracy zapaleńców ze stowarzyszenia im. św. Korduli.

Owalna szkatuła

Pełna nazwa – Stowarzyszenie Eksploracyjne na rzecz Ratowania Zabytków im. św. Korduli nawiązuje do postaci mało znanej w Polsce: wczesnowiecznej niemieckiej męczennicy, ale także do jej relikwiarza, który znajdował się przez wieki w kamieńskiej katedrze, będącej jego symbolem.

Relikwiarz wykonano ok. 1000 r. w Skandynawii, miał postać owalnej szkatuły, został zrobiony z płytek z kości łosia, a przechowywano w nim czaszkę świętej. Jak trafił na Pomorze – nie wiadomo. Możliwe, że zrabował go pomorski książę Racibor I w czasie wyprawy do Szwecji albo przyjechał z misją chrystianizacyjną Ottona z Bambergu. Gdy pod koniec II wojny światowej zbliżały się front i hordy Sowietów, relikwiarz wywieziono z resztą skarbca katedralnego do pobliskich Benic, a potem w głąb Niemiec. Wtedy zaginął. Dziś w katedrze znajduje się jego kopia ufundowana przez byłych niemieckich mieszkańców miasta. Stowarzyszenie przyjęło relikwiarz św. Korduli za swój symbol.

W drodze do adresata

Stowarzyszenie skupia się na poszukiwaniach w rejonie Kamienia. – Jeśli interesuje nas np. II wojna światowa, jedziemy tam, dokąd ktoś uciekał, gdzie odbyła się jakaś potyczka, i tam szukamy – wyjaśnia Jacek Ukowski, prezes stowarzyszenia. I tak jest na ogół. – Gdy rozkopują drogę, dostajemy informację od archeologów i jeżeli mamy chęć – szukamy.

I tym razem byli nastawieni na znalezienie artefaktów militarnych: przez rejon poszukiwań wiodła droga ucieczki Niemców na wyspę Wolin. Ale znaleźli średniowieczną bullę. Skąd się tu wzięła? Są różne możliwości. Mogła zostać zniszczona – odseparowana od dokumentu, który potwierdzała – w drodze do adresata i porzucona przy szlaku. Wiedzie on blisko Golczewa, gdzie na zamku w XIV wieku rezydowali biskupi kamieńscy. Zamek należał do biskupów i kapituły kamieńskiej od 1304 r. Może została np. nawieziona tu z ziemią? – spekulują badacze.

Po pożarze

Mniej prawdopodobne, że dokument adresowany był do klasztoru Dominikanów w Kamieniu, najstarszego na południowym wybrzeżu Bałtyku, którego średniowieczny kamienno-ceglany fundament odkopano w ub.r. Budynek z I połowy XIV wieku został opuszczony przez zakonników po sekularyzacji dóbr kościelnych w Księstwie Pomorskim 200 lat później, gdy książęta pomorscy przeszli na protestantyzm.

Budynki wykorzystywali mieszkańcy miasta, którzy stracili domy w pożarze. Po tym, jak sam klasztor w końcu XVI wieku spłonął, teren po nim został zniwelowany i powstała warstwa zgliszczy. Nazwa tego miejsca – Wzgórze Aschenberg (Wzgórze Popielne) przetrwała aż do połowy ubiegłego wieku. Gwoli wyjaśnienia: bullą nazywano złotą lub ołowianą pieczęć urzędu papieskiego z podobiznami świętych Piotra i Pawła oraz imieniem papieża na odwrocie, zawieszaną na jedwabnych sznurkach. Potem nazywano tak dokument papieski opatrzony tą pieczęcią. Stąd nieporozumienia.

Niepełna inskrypcja

Na awersie odnalezionej bulli znajduje się tzw. napis uncjalny (uncjała to typ średniowiecznego pisma): „...NE”, a poniżej „US”. Imię papieża jest niekompletne. – Na tej podstawie, czyli niepełnej zachowanej inskrypcji, trudno ją przypisać do konkretnego biskupa Rzymu – ocenia dyr. Kurka. Zachowane litery i ikonografia mogą być przyporządkowane papieżom Benedyktowi XI i Benedyktowi XII oraz Klemensowi V i Klemensowi VI. Bullę można datować między 1303 a 1352 r.

Razem – niemal – z bullą poszukiwacze znaleźli muszlę św. Jakuba, która należała do kogoś pielgrzymującego do Santiago de Compostela. Odkryli ją, bo była w puszce z metalu, którą odnaleźli wykrywaczem. W tym samym czasie i miejscu odnaleźli też szablę paradną Wehrmachtu z czasów II wojny światowej. Później na polu u jednego z rolników znaleźli – i tym razem łut szczęścia był potrzebny – talara zawierającego 30 g srebra.

Co się działo w okolicy

Kamieńskie muzeum jest młode, samorządowe, ubogie, musi liczyć na aktywność entuzjastów ze stowarzyszenia im. św. Korduli, a w każdym razie bez niego byłoby jeszcze uboższe. Mniej więcej w tym czasie, gdy poszukiwacze znaleźli bullę, odkryli też w Duniewie renesansowego talara z 1597 r. książąt saksońskich. Znaleziono go podczas przeszukiwania pola rolnika, który zgubił część jednej z maszyn i poprosił o pomoc. Drugie znalezisko to złoty dukat z Niderlandów z 1777 r.

Entuzjaści ze stowarzyszenia im. św. Korduli znaleźli te artefakty dzięki wykrywaczom metali. Przekazali je do muzeum, bo zgodnie z prawem musieli. Tyle że nikt by ich nie upilnował. Mogliby sprzedać znaleziska, ale wtedy nikt w Kamieniu by ich nie zobaczył. Wielu z tych, którzy kopią na własną rękę – często w nocy, także w tej okolicy – tak nie myśli. – Pieniądze się rozchodzą, a gdy my oddamy te precjoza do muzeum, jest nadzieja, że młodzi ludzie dowiedzą się, co kiedyś działo się w okolicy – tłumaczy Jacek Ukowski.

Uwaga, kurhan

Także dlatego prezes Ukowski uważa, że dobrze się stało, iż nie przeszła – została na razie odroczona o rok – regulacja znosząca zgodę umożliwiającą poszukiwanie skarbów jedynie na zgłoszenie. Wywalczona zresztą przez środowisko samych poszukiwaczy. Sprawę miałaby załatwiać aplikacja.

Poszukiwaniem mógłby zajmować się każdy, za zgodą właściciela ziemi, bez uzyskania zgody konserwatora zabytków i bez sprawdzania przez niego terenu. Prezes Ukowski sądzi, że zmiana teoretycznie ułatwiająca życie poszukiwaczom nie byłaby dobra. Wymagałoby to świetnej orientacji w tym np., gdzie są miejsca archeologiczne. – Ja też nie wiem, gdzie one są w naszym powiecie, choć go dobrze znam – kurhany, cmentarzyska itp., gdzie nie powinno się wchodzić i rozkopywać – zaznacza Ukowski. – Teraz konserwator zabytków ma nad tym pieczę. Gdybyśmy chcieli kopać w takim miejscu, po prostu nie dostalibyśmy zgody.

Wolnoamerykanka w tym względzie nie jest dobra – zaręcza prezes Ukowski – co doskonale widać na Ukrainie, gdzie rozkopują, co się da, a różne artefakty trafiają za granicę i bezpowrotnie giną.