Czy wystawa poświęcona twórczości Józefa Chełmońskiego (1849 – 1914), który uzyskał rangę twórcy narodowego, jednego z najwybitniejszych XIX-wiecznych polskich malarzy, może czymś zaskoczyć współczesnych odbiorców?

Zjawisko

Krakowska ekspozycja to trzecia odsłona projektu „Chełmoński” przybliżającego twórczość autora Babiego lata. Jak podkreślają organizatorzy, po odbiorze wystawy w Muzeum Narodowym w Warszawie i Muzeum Narodowym w Poznaniu, gdzie zaprezentowane obrazy cieszyły się bardzo dużym zainteresowaniem, można stwierdzić, że Chełmoński także dziś zadziwia, intryguje i wzrusza.

Podczas otwarcia ekspozycji w Krakowie prof. Andrzej Szczerski, dyrektor MNK, mówił: – Otwieramy jedną z najważniejszych, najbardziej znaczących i najbardziej spektakularnych wystaw w historii polskiego muzealnictwa. Wystawę, która jest fenomenem artystycznym, kulturowym, społecznym. Wystawę, która przekracza granicę zwyczajnych wystaw monograficznych – to jest pewnego rodzaju zjawisko. Dyrektor Szczerski przypomniał, że artysta, związany przede wszystkim ze środowiskiem warszawskim i monachijskim, był również obecny w życiu artystycznym Krakowa – jako wybitny autorytet został w 1897 r. honorowym prezesem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”. Z kolei Rada Miasta Krakowa w 1899 r. podjęła decyzję o zakupie dla miasta wielkoformatowego dzieła pt. Czwórka.

Zaprezentowanie w jednym miejscu obrazów, prac mniej znanych oraz szkiców do późniejszych dzieł to dla widza także okazja, aby prześledzić, jak rozwijał się talent malarza, jak zmieniały się i poszerzały podejmowane przez niego tematy; od realistycznych scen wiejskich po metafizyczne pejzaże. A warto dodać, że obok dzieł udostępnionych ze zbiorów muzeów uczestniczących w realizacji projektu wśród prezentowanych prac znajdują się obrazy dotąd niedostępne dla publiczności, bo pochodzące z prywatnych kolekcji i zbiorów zagranicznych. W Krakowie np. jest prezentowany namalowany w Monachium Powrót z balu, który na potrzeby wystawy wypożyczono z prywatnej kolekcji.

Sekcje do zwiedzania

Chełmoński w swojej twórczości łączy realizm z romantyzmem, ukazując codzienność i przyrodę z emocjonalnym zaangażowaniem. – Zachęcamy gości zwiedzających naszą wystawę do bardzo osobistego odbioru tej sztuki, wytyczenia własnego szlaku zwiedzania ekspozycji i zgłębiania tajników twórczości Chełmońskiego – powiedziała kurator wystawy dr Aleksandra Krypczyk-De Barra. Jak poinformowała, ekspozycja została podzielona na trzy równorzędne sekcje.

W centralnej części, widocznej zaraz po wejściu na wystawę, skoncentrowano się na ekspresyjnych aspektach malarstwa Chełmońskiego. Tu znalazły się głównie dzieła, które powstały w Monachium i Paryżu, w tym np. słynne rozpędzone zaprzęgi. Tu zainteresowani zobaczą także wspomniany Powrót z balu. Po lewej stronie od wejścia zostały wyeksponowane obrazy, które Chełmoński – uważany za malarza „chłopa naszego” – poświęcił wsi i życiu chłopskiemu. Doborem dzieł i sposobem ich prezentacji organizatorzy udowadniają, że Józef Chełmoński to twórca, który pokazał chłopów jako część wspólnoty narodowej. W tej sekcji znajdują się m.in. znane z licznych reprodukcji Babie lato, Burza czy Bociany. Zwiedzający chętnie się przy nich zatrzymują, dłużej podziwiają – uświadamiają sobie, że najlepsza kopia, fotografia nie zastąpi oryginału...

Po tej samej stronie znajduje się część poświęcona biografii artysty. Można tu obejrzeć m.in. trzy dzieła innych malarzy: dwa portrety Chełmońskiego stworzone przez zaprzyjaźnionego z nim Leona Wyczółkowskiego oraz portret córki artysty – Wandy Chełmońskiej namalowany przez Olgę Boznańską.

Trzecia część sekcji, zlokalizowana po prawej stronie, ukazuje relację twórcy z naturą, jej odczuwanie i obrazowanie. Wyeksponowano tu dzieła odzwierciedlające wrażliwość malarza, jego podejście do świata przyrody, m.in. Odlot żurawi czy Noc gwiaździstą. W tej części piękne wielkoformatowe prace przedstawiające ptaki zostały wzbogacone o dźwięki, które towarzyszą zwiedzającym. – Mam nadzieję, że ta część wywoła szczególne emocje – powiedziała dr Krypczyk-De Barra. – Zależało nam na tym, by każdy zwiedzający mógł sobie indywidualnie odpowiedzieć na pytanie: jaki jest mój Chełmoński? W tej strefie znajduje się także mniej znany obraz Pod Twoją obronę, na którym malarz ukazał postać Maryi nad uśpioną wioską. To dzieło przypomina, że w końcowej fazie twórczości w pracowni artysty powstawały także prace oddające jego głęboką i żarliwą religijność – wyjaśniła.

Bonus

Równolegle z monograficzną wystawą zwiedzający mają możliwość zobaczyć ekspozycję poświęconą wspomnianej już Czwórce. To wielkoformatowe płótno nie opuszcza Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach. W ostatnich latach cenny obraz został poddany wnikliwym badaniom i konserwacji. Uchylając rąbka tajemnicy dr Dominika Sarkowicz, kierowniczka Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby w Sukiennicach, zaznaczyła: – Prezentujemy przebieg konserwacji, opowiadamy o dziejach obrazu, zapoznajemy widzów z techniką jego wykonania, pokazując krok po kroku kolejne etapy powstawania. Prezentujemy również warsztat malarski Józefa Chełmońskiego. Doktor Sarkowicz zdradziła, że twórca, malując Czwórkę, dokonywał zmian koncepcyjnych, co zostało odkryte w czasie badań. Teraz dzieło i ekspozycję konserwatorską można zobaczyć w ramach biletu na wystawę „Chełmoński” – to taki bonus dla miłośników sztuki malarza. Wystarczy przejść spacerkiem z gmachu MNK na Rynek Główny.

Jak zauważył prof. Szczerski, krakowska wystawa motywuje odbiorców do zastanowienia się nad współczesnym znaczeniem malarstwa Józefa Chełmońskiego, które przypomina nam historyczne związki z terenami dawnej Rzeczypospolitej i ukazuje świat, w którym człowiek, natura, religia są istotnymi elementami. Zwrócił też uwagę na stworzoną przez malarza wizję życia na wsi – realistycznego, bez upiększeń, i cennego, bo opartego na harmonii i pięknie. – Dla kultury polskiej właśnie takie malarstwo jest ważne – przekonywał dyrektor MNK w Krakowie.

Wystawie towarzyszy polsko-angielski przewodnik pt. Chełmoński. Dzięki jego lekturze zainteresowani m.in. pogłębią wiedzę na temat życia i twórczości malarza, zabiorą ze sobą spis prezentowanych dzieł i wybrane zdjęcia związane z ekspozycją, którą w MNK w Krakowie można zwiedzać do 30 listopada br.