To właśnie on stworzył jedną z najważniejszych instytucji polskiej pamięci narodowej – Ossolineum. W czasach gdy Polska znikała z mapy Europy, postawił na inną formę walki: ochronę języka, archiwów i dziedzictwa kulturowego. Józef Maksymilian Ossoliński urodził się w 1748 r. w rodzinie magnackiej, która od pokoleń odgrywała ważną rolę w życiu politycznym i kulturalnym Rzeczypospolitej. Pochodzenie dawało mu nie tylko wysoki status społeczny, ale także dostęp do edukacji, kontaktów i instytucji, które w XVIII wieku były zarezerwowane dla wąskiej elity.

Arystokrata i uczony

Znał języki obce, interesował się historią, literaturą i nauką. Już w młodym wieku zaczął gromadzić książki i dokumenty, a jego zainteresowania szybko wykraczały poza prywatne hobby. Ważnym etapem jego życia był pobyt w Wiedniu, gdzie spędził znaczną część swojej kariery. Tam znalazł się w środowisku europejskich uczonych i bibliotekarzy, pracując w strukturach dworu cesarskiego. Pełnił funkcje związane z archiwami i bibliotekami. Pozwoliło mu to poznać od środka mechanizmy działania dużych instytucji naukowych oraz sposoby zabezpieczania zbiorów. Wiedeń był wówczas jednym z najważniejszych centrów intelektualnych Europy Środkowej, a Ossoliński potrafił wykorzystać tę przestrzeń do rozwijania własnych projektów. Prowadził badania, utrzymywał kontakty z ludźmi nauki, a przede wszystkim konsekwentnie budował kolekcję dzieł związanych z historią Polski. Z czasem stał się organizatorem projektu, który miał znaczenie narodowe.