21 listopada 1863 r. doszło do największej i najkrwawszej bitwy powstania styczniowego na terenie gminy Sawin. Stoczono ją pod Malinówką. Wycofujący się z boju pod Kolanem oddziały powstańcze płk. Krysińskiego i mjr. Kozłowskiego stawiły zacięty opór przeważającym siłom wojsk carskich. W wyniku walk zginęło około 100 powstańców. Po całodniowej potyczce powstańcom udało się wyjść z rosyjskiego okrążenia. Ostatnim akcentem powstańczym była bitwa pod Bukową Małą, rozegrana 31 grudnia 1863 r. Mieszkańcy gminy od samego początku czynnie angażowali się w wydarzenia powstańcze. Odzwierciedla to bogaty materiał źródłowy i tradycja ludowa. W głośnej wówczas „sprawie chełmskiej” z 1862 r. wśród 23 zatrzymanych osób byli także mieszkańcy miasta Sawin: ks. proboszcz Franciszek Wiśniewski, Konstanty Łaba i Józef Truss. W wyniku represji po upadku powstania Rosjanie aresztowali administratora parafii, ks. Leonarda Puczkowskiego oraz burmistrza, Aleksandra Świątkowskiego. Społeczeństwo Sawina pamięta o tamtych tragicznych, lecz ważnych dla dalszej walki o niepodległość wydarzeniach. 28 września 2003 r. dzięki ofiarności mieszkańców na cmentarzu parafialnym w Sawinie udało się odsłonić symboliczną powstańczą mogiłę. Po tym fakcie zrodziła się idea wybudowania pomnika.
Dzięki zaangażowaniu wielu osób ponad 3-metrowy pomnik został odsłonięty w listopadzie 2004 r. Na kamiennej bryle znalazł się krzyż i orzeł oraz napis: „Powstańcom styczniowym, bohaterom bitew pod: Bukowa Mała 22 I 1863 r., Sawin 22 I 1863 r., Malinówka 21 XI 1863 r., Bukowa Mała 31 XII 1863 r. Społeczeństwo Ziemi Chełmskiej”. Autorami projektu są Krzysztof Skóra z Chełma i Jan Pastuszek z Józefowa. Uroczystość odsłonięcia i poświęcenia pomnika rozpoczęła Msza św. w kościele parafialnym w Sawinie, którą odprawił ks. kan. Tadeusz Kawala. Okolicznościową homilię wygłosił ks. kan. Dionizy Pietrusiński. Podczas uroczystości nie zabrakło pocztów sztandarowych i kompanii reprezentacyjnej WP garnizonu Hrubieszów. Po zakończeniu Mszy św. poczty sztandarowe, wojsko, kombatanci, goście i mieszkańcy udali się pod położony w sąsiedztwie pomnik. Tutaj, przy melodii hymnu narodowego, poczet sztandarowy wciągnął flagę państwową na maszt. Bryłę pomnika poświęcił ks. kan. Kawala, który w przemówieniu zaakcentował naszą odpowiedzialność za dzisiejszą Ojczyznę. Później odbył się apel poległych, przygotowany przez wicestarostę powiatu chełmskiego, Eugeniusza Wilkowskiego. Po tej części uczestnicy przeszli do szkoły, gdzie wysłuchali części artystycznej. Młodzież przypomniała najważniejsze polskie utwory patriotyczne i religijne, poczynając od Bogurodzicy. Odbyło się także otwarcie wystawy Powstanie styczniowe w oczach potomnych, gromadzącej pamiątki z terenu gminy Sawin, przygotowanej m.in. przez Elżbietę Steć i Elżbiętę Kozak.

Pomnik powstał dzięki zaangażowaniu: ks. kan. Tadeusza Kawali - dziekana dekanatu Chełm-Zachód, ks. kan. Mieczysława Marszałka - proboszcz parafii Sawin, Starostwa Powiatowego w Chełmie, a szczególnie wicestarosty Eugeniusza Wilkowskiego i dyrektora Wydziału Kultury, Stanisławy Dobrowolskiej, władz samorządowych Sawina - wójta Andrzeja Mazura i przewodniczącego Rady Gminy Huberta Wicińskiego, a także Społecznego Komitetu Upamiętniania Tradycji Powstania Styczniowego na Ziemi Chełmskiej.