Przybyli do zamojskiej katedry 27 września br., by podziękować Bogu za dar wolnej i niepodległej Ojczyzny, by modlić się o jej pomyślność, a także wspomnieć tych, którzy złożyli życie na jej ołtarzu. By uczestniczyć w uroczystościach patriotycznych przy pomniku Żołnierzy Armii Krajowej, w konferencji naukowej poświęconej akcji odbicia przez żołnierzy AK-WiN więźnów z więzienia UB w Zamościu z 8 maja 1946 r., a wreszcie stać się świadkami rekonstrukcji historycznej tego wydarzenia i odsłonięcia na budynku Zakładu Karnego w Zamościu tablicy upamiętniającej żołnierzy i strażników więzienia uczestniczących w akcji. Przedstawiciele Sejmu i Senatu RP, władz samorządowych, Wojska Polskiego, Służby Więziennej, kombatantów, duchowieństwa i młodzieży zamojskich szkół stawili się tłumnie, by wziąć udział w obchodach Dnia Polskiego Państwa Podziemnego, w 20. rocznicę powołania do życia ogólnopolskich oraz zamojskich struktur Światowego Związku Żołnierzy AK.
Mszy św. przewodniczył pasterz diecezji bp Wacław Depo, który znalazł się na czele Komitetu Honorowego obchodów 20. rocznicy powstania ŚZŻAK. Witając zgromadzonych w świątyni i nawiązując do wydarzeń czasu wojny, zwrócił uwagę na „tajemnicę dobra, którego zło nie potrafiło zniszczyć”. „Ta koegzystencja dobra i zła, była i jest doświadczeniem wszystkich narodów, ale możemy powiedzieć, że dzieje Polski są tego niezwykłym dowodem, a w nich fenomen Polskiego Państwa Podziemnego. Dziś dziękując Bogu prosimy o Polskę mądrą i sprawiedliwą, rodzinną, miłującą swe dzieci w kraju i na obczyźnie, a nade wszystko Polskę moralną i godną, zgodną z porządkiem Bożym, bo człowiek realizuje się najpełniej w narodzie i sprawiedliwym państwie, nie zaś w jakiejś partii czy ateistycznej społeczności” - powiedział Ksiądz Biskup. W homilii Pasterz zachęcał do odkrycia na nowo daru, jakim jest Ojczyzna. Mówiąc o uroczystościach, przy okazji których wprowadzamy całe dziedzictwo naszej Ojczyzny w liturgię, w nasz związek z Bogiem i związek z ludźmi, przywołał słowa Jana Pawła II, wypowiedziane przed laty w Polsce: „Nie sposób zrozumieć dziejów Narodu polskiego - tej wielkiej tysiącletniej wspólnoty, która tak głęboko stanowi o mnie, o każdym z was - bez Chrystusa! Jeżeli odrzucimy ten klucz do zrozumienia samych siebie, narażamy się na zasadnicze nieporozumienie. Nie sposób zrozumieć tego Narodu, który miał przeszłość tak wspaniałą, a zarazem tak straszliwie trudną - bez Chrystusa”. Zwrócił uwagę na to, że musimy sobie przypomnieć te słowa w kontekście utraty pamięci dziedzictwa chrześcijańskiego przez Europę, której towarzyszą obojętność religijna i „nowość”, polegająca na rugowaniu prawdy.
Po Eucharystii jej uczestnicy wyruszyli w drogę ku miejscu pamięci - Pomnikowi Żołnierzy AK, gdzie odbyła się dalsza część uroczystości. Ceremoniał wojskowy przeprowadził dowódca Kompanii Honorowej ppor. Piotr Laskowski. Po odegraniu Hymnu Narodowego głos zabrał prezes ŚZŻAK Okręg Zamość, główny inicjator obchodów rocznicowych, Sławomir Zawiślak. Przypomniał on zebranym jakim fenomenem było Polskie Państwo Podziemne, powołane i istniejące tylko dzięki poświęceniu i bohaterstwu wielu rodaków. Podkreślił, że dzisiaj zadaniem Polaków reprezentujących organizacje narodowe, rządowe i pozarządowe, jest „przypominanie ludziom młodym i tym wszystkim, którzy w wirze życia zapomnieli o bohaterstwie «Pokolenia Kolumbów», świadectwa tych wszystkich, dla których Polska była najważniejsza”. Dziękując organizatorom uroczystości i jej uczestnikom, wypowiedział w imieniu wszystkich zgromadzonych: „Chwała Bohaterom! Cześć pamięci poległym w walce o niepodległą Ojczyznę”. Kolejnym punktem programu było wręczenie odznaczeń. Honorową Odznaką Zasługi ŚZŻAK Okręgu Zamość zostali wyróżnieni m.in.: bp Wacław Depo, bp Mariusz Leszczyński, Sławomir Zawiślak, ks. kan. Czesław Galek, ks. kan. Aleksander Siwek. Wręczono również medale „Pro Memoria” i Złotą Odznakę Zasługi ŚZŻAK. Apel poległych, salwa honorowa i złożenie wieńców były ostatnimi akordami tej części uroczystości. Spod pomnika jej uczestnicy przeszli do sali konferencyjnej Delegatury Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego, gdzie mogli zapoznać się ze szczegółami akcji odbicia przez żołnierzy AK-WiN ponad 300 więźniów z rąk Urzędu Bezpieczeństwa. Prelekcje poprzedziło wzruszające świadectwo Cecylii Szumskiej, przedstawicielki rodziny dowódcy tejże akcji - ppor. Romana Szczura ps. „Urszula”. Prof. Mieczysław Ryba z KUL-u przedstawił sytuację polityczną na Lubelszczyźnie w 1946 r. na tle sytuacji politycznej w kraju. Kazimierz Krajewski, kierownik Referatu Badań Naukowych IPN Warszawa opowiedział o odbijaniu więźniów przez Polskie Podziemie Niepodległościowe po tzw. wyzwoleniu. Dr Marcin Paluch przybliżył akcję żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego na więzienie w Zamościu, a dyrektor Zakładu Karnego w Zamościu, Mariusz Urban przedstawił referat przygotowany przez mjr. dr. Ryszarda Maleszyka poświęcony więzieniom Lubelszczyzny w latach 1944-47. Po dyskusji przyszedł czas na obejrzenie rekonstrukcji wydarzeń z 8 maja 1946 r., w której przygotowanie zaangażowała się zamojska młodzież. Odsłonięcie na budynku zamojskiego Zakładu Karnego przy ul. Okrzei tablicy pamiątkowej ku czci poległych i żywych bohaterów wspomnianych wydarzeń, zakończyło uroczystości. Przy żołnierskiej grochówce jej uczestnicy dzielili się wspomnieniami, snuli opowieści z czasów wojny, rozmawiali o Polsce dawnej i Polsce „jutra”.