Dopiero co zakończył się Adwent, zostawiamy więc na rok pieśni tego okresu. Sporo mieliśmy w tamtym czasie wezwań do czuwania, ale także próśb o darowanie – zapomnienie – win, przebaczenie, odnowienie ducha.

W okresie Bożego Narodzenia narracja się odwraca – sporo jest o radości i obecności. Wszak „Pan wielkiego majestatu niesie dziś całemu światu odkupienie win”.

Pozostańmy jednak przy zapominaniu. Zwróćmy uwagę na fragment pieśni Niebiosa, rosę spuście nam z góry:

O wstrzymaj, wstrzymaj Twoje zagniewanie

I grzechów naszych zapomnij już, Panie!

Konstrukcja zapomnij (czego?) grzechów, w tym wypadku jeszcze w odwróconej kolejności członów, wydaje się nieco archaiczna. Zgoła inaczej przedstawia się składnia w pieśni wykonywanej jako akt skruchy:

Panie, przebacz nam, Ojcze, zapomnij nam,

Zapomnij nam nasze winy,

przywołaj, kiedy błądzimy,

Ojcze, zapomnij nam.

W tym wypadku mamy zapomnij (co?) nasze winy. Jak to właściwie jest?

Możemy używać zarówno jednej, jak i drugiej formy. Są jeszcze warianty: zapomnieć o czymś oraz zapomnieć zrobić coś.

Kiedy mówimy zapomnieć czegoś, mamy przeważnie na myśli to, że ‘nie zabraliśmy tego, co potrzebne’ (np. parasola) albo ‘straciliśmy zdolność wykonywania jakiejś czynności’ (np. języka). Z kolei używając formy zapomnieć coś (np. krzywdę), często mamy na myśli ‘wybaczenie komuś’. Ponieważ oba połączenia współistnieją w języku, nie zawsze pilnujemy tego rozróżnienia znaczeniowego.

Czasownik zapomnieć jest w ogóle bardzo ciekawy. Pochodzi od formy pomnieć, a ta zawiera prasłowiański rdzeń *m?něti ‘myśleć, sądzić, uważać, mniemać’. W tej samej starej rodzinie wyrazów znajdziemy także słowo pamięć.

Czasownik pomnieć już dziś powszechnie nie funkcjonuje. Znajdziemy go w takich frazach, jak nie pomnę już, kiedy to było albo pomnij, co mówię. Bardzo dobrze zachował się ten wyraz w tekstach kościelnych, bo przez swój archaiczny charakter dodaje podniosłości. Bodaj najbardziej znany jest fragment modlitwy św. Bernarda (Memorare):

Pomnij, o Najświętsza Panno Maryjo,

że nigdy nie słyszano, abyś opuściła tego,

kto się do Ciebie ucieka.

Kiedyś w znaczeniu dzisiejszego zapomnieć funkcjonował czasownik... zapamiętać. Cząstka za- w tym wyrazie oznaczała, że coś się znajduje „poza”, tu: poza pamięcią. Jeszcze w XIX wieku słowniki notowały znaczenia o przeciwnych wektorach: zapamiętać jako ‘pamięcią objąć’, ale także ‘przestać pamiętać’.

Można zapomnieć grzechów lub zapomnieć grzechy. Pierwsza z tych form, wymagająca dopełniacza, wpisuje się w szereg innych czasowników o znaczeniu ujemnym albo negującym. Mają one niejako zaszyte w sobie przeczenie (zazwyczaj niewidoczne w samym słowie) – czegoś nie ma, brakuje, potrzeba. Przyjrzyjmy się przykładom: brakować (= nie mieć), np. czasu; nienawidzić (= nie lubić), np. wroga; odmawiać, odmówić (= nie zgadzać się), np. udziału; pozbywać się (= już nie chcieć), np. rzeczy; zabraniać, zabronić (= nie pozwalać), np. gry w piłkę; zakazać (= nie pozwalać), np. wstępu; zaniechać (= nie kontynuować), np. obowiązków; zaprzestać (= nie kontynuować), np. działania; żałować (= nie cieszyć się), np. decyzji.

Z dopełniaczem łączą się także czasowniki, które zawierają w sobie znaczenie życzeniowe: chcieć (np. spokoju); domagać się (np. odszkodowania); oczekiwać (np. zmian); żądać (np. szacunku).

Podobnie zachowują się czasowniki o znaczeniu ‘otaczać opieką’: bronić, np. ojczyzny; strzec, np. granic; pilnować, np. porządku; doglądać, np. dobytku.

Wreszcie – mamy czasowniki o znaczeniu cząstkowym, odnoszącym się do części lub określonej liczby czegoś: dodać, np. soli; spróbować, np. ciasta; przysparzać, np. problemów; udzielić, np. wyjaśnień.

W nowym roku życzmy sobie, abyśmy umieli mądrze zapominać: to, co było złe, bolesne, krzywdzące. Mówi się ładnie: wrzucić coś do morza zapomnienia. Oto otwiera się przed nami nowy, czysty rachunek. Magdalena Wanot-Miśtura językoznawca, adiunkt w Instytucie Języka Polskiego na Wydziale Polonistyki UW, kierownik Laboratorium Efektywnej Komunikacji UW. Prezes zarządu Fundacji Języka Polskiego

językoznawca, adiunkt w Instytucie Języka Polskiego na Wydziale Polonistyki UW, kierownik Laboratorium Efektywnej Komunikacji UW. Prezes zarządu Fundacji Języka Polskiego